غلامرضا آتش‌دامن ـ شوشتر

ضرورت و اهميت برنامه معلم پژوهنده در تحول آموزش و پرورش

پژوهش سبب رشد علمي و فرهنگي مي‌شود و انسان را از جهل و ناآگاهي به علم مي‌رساند و حقايق و واقعيت‌ها را آشكار مي‌كند و راه را براي حل مسائل و مشكلات پيچيده هموار مي‌كند. در باره اهميت و ضرورت پژوهش در عمل در آموزش و پرورش مي‌توان به موارد زير اشاره كرد:

1 - مناسب‌ترين راه براي حل مسأله است. بسياري از دست اندركاران از جمله معلمان و ديگر كاركنان آموزشي مي‌توانند از اين راه بسياري از مسائل مربوط به كلاس و مدرسه را كاهش يا حل كنند.

2 - نوعي آموزش ضمن خدمت است. افراد درگير در پژوهش، مثل معلمان و مديران در حين پژوهش به مهارت‌ها و دانش‌هايي دست مي‌يابند كه قبلاً با آن آشنا نبودند.

3 - پاسخ گويي علمي: چون گستره وسيعي از افراد درگير پژوهش مي‌شوند، پاسخ گويي به مسائل موجود صورت علمي پيدا مي‌كند، عوام زدگي و راه حل‌هاي غير منطقي جاي خود را به راه حل‌هاي علمي و منطقي مي‌دهد. همگان تلاش مي‌كنند تا براي پاسخ گويي به مسائل راه علمي و منطقي پيش گيرند.

4 - دوري از نخبه گرايي: در اين روش همه دست اندركاران وارد عرصه پژوهش مي‌شوند و پژوهش از انحصار افراد كارشناس و نخبه بيرون مي‌آيد و عمومي مي‌شود.

5 - امروزه، توجه به امر پژوهش جهت ارتقاي سطح علمي معلمان و دانش‌آموزان امري بسيار لازم و ضروري است. ضرورتي كه موجب تغيير نظام آموزشي از كتاب محوري به پژوهش محوري و همچنين باعث ايجاد روش‌هاي علمي در فرآيند ياد دهي – يادگيري مي‌شود كه در نهايت به تحول در آموزش و پرورش مي‌انجامد. طرح معلم پژوهنده اين تحول را تسريع مي‌كند.

6 - اصلاح وضع نامطلوب: هدف اساسي در اين روش اصلاح وضع نامطلوب و كاهش مسائل است.

7 - نزديكي نظر و عمل: چون در اين روش هدف نهايي بهبود و اصلاح عمل است، و هر عملي نيز بر بنياد نظري انجام مي‌گيرد، در اين رويكرد بيش از ديگر روش‌ها فاصله نظر و عمل كم مي‌شود.

8 - نوآوري و دانش‌افزايي: چون در اين روش به دنبال حل مسأله هستيم احتمال اين كه به نوآوري‌هايي دست يابيم بيشتر است. به سخن ديگر، ضمن جست و جوي راه‌هاي مناسب براي حل مسأله اين امكان نيز وجود دارد كه پژوهنده به راه‌هاي نو و خلاقانه دست يابد.

اهداف و چگونگي و روش اقدام پژوهي در ايجاد تحول در آموزش و پرورش

در طرح بزرگ برنامه معلم پژوهنده «پژوهش در عمل» «تحقيق عملي»، «عمل پژوهي» يا اقدام پژوهي (action research) كه هر ساله بين شاغلان رسمي واحدهاي آموزشي اعم از دبستان، راهنمايي، متوسطه نظري، فني و حرفه‌اي كاردانش، پيش دانشگاهي مراكز تربيت معلم، مراكز آموزش عالي اجرا مي‌شود مديران، معاونان، دبيران، آموزگاران مدرسان، مربيان تربيتي و ورزشي و مشاوران مي‌توانند شركت كنند و مقاله‌هاي پژوهشي آنها از سوي كميته‌هاي پژوهشي ادارات آموزش و پرورش و شوراهاي تحقيقات استان‌ها مورد ارزيابي قرار گرفته و به افراد منتخب علاوه بر لوح تقدير امتيازهايي از قبيل حق الزحمه پژوهش و شركت در دوره‌هاي پژوهشياري در نظر مي‌گيرند و تعدادي هم به مرحله كشوري راه مي‌يابند.

يكي از اهدافي كه اين طرح دنبال مي‌كند آن است كه معلمان واحدهاي آموزشي به جاي اينكه فقط به يافته‌هاي پژوهشي پژوهشگران دانشگاهي اتكا كنند خودشان وارد صحنه پژوهش شده و تلاش كنند با مطالعه و تحقيق و مصاحبه و بحث و تبادل نظر با والدين بچه‌ها و ديگر همكاران و كارشناسان و صاحب نظران طي جلسات مختلف به گردآوري اطلاعات بپردازد و ضمن تجزيه و تحليل اطلاعات و انتخاب راه‌هاي پيشنهادي و ارائه راهكارهاي مختلف جهت حل مشكلات دانش‌آموزان اقدام كنند و به آنها اعتماد به نفس بدهند. در اين طرح عقيده بر اين است كه تا خود معلمان وارد ميدان پژوهشي نشوند نمي‌توانند فقط با اتكاي يافته‌هاي پژوهشي پژوهشگران دانشگاهي و مرسوم، تحول چشمگيري در آموزش و پرورش به وجود آورند.

چيستي و چرايي معلم پژوهنده و پژوهش در عمل

معلم پژوهنده به هر معلم يا دست اندركار آموزش و پژوهش گفته مي‌شود كه به نحوي با مسائل آموزشي و پرورشي سروكار دارد و علاقه مند است براي بهسازي و اصلاح وضعيت نامطلوب آموزشي، به اقدام‌هايي دست بزند تا نتيجه آن تغيير وضعيت موجود و حل برخي از مسائل آموزشي و پرورش شود. پس اينجا معلم به معني عام در نظر است و مديران و مسؤولان امور تربيتي و مشاوران... و هر شخصي ديگري كه در بدنه آموزش و پرورش مسؤوليتي به عهده دارد مي‌تواند به پژوهش بپردازد.

برنامه معلم پژوهنده در آموزش و پرورش و چالش‌هاي پيش روي معلمان

اقدام‌پژوهي در آموزش و پرورش با تمام حسن‌ها و مزايايي كه دارد، داراي مشكلات و كاستي‌ها و تنگناهايي هم هست كه فراروي معلمان و ديگر دست اندركاران علاقه مند و با ذوق قرار گرفته است كه اينك بنا بر موجز بودن كلام و رعايت اختصار به شمه‌اي از آنها اشاره كوتاهي مي‌شود.

- پژوهشگران حرفه‌اي و ورزيده يا دانشجوياني كه مي‌خواهند پايان نامه خود را ارائه دهند معمولاً با شركت در كلاس‌هاي آمار و روش‌هاي تحقيق حضوري و نيز شركت در همايش‌هاي پژوهشي مختلف و در اختيار داشتن منابع گوناگون و سير مطالعاتي و نيز دسترسي داشتن به استادان راهنما و مشاور در امر پژوهش مهارت يافته و پخته شده‌اند حال آنكه پژوهشگران اقدام پژوهي در آموزش و پرورش خود جوش هستند و بدون اينكه دوره ي خاص حضوري ديده باشند تنها به صرف علاقه و دغدغه مشكلات دانش‌آموزان به اين سمت گرايش پيدا كرده‌اند. آنها با تمام گرفتاري‌ها و مشكلات فراواني كه زمانه براي آنها تدارك ديده است تلاش مي‌كنند كه مشكلات دانش‌آموزان را حل كنند و سپس اقدامات بهينه و حاصل كار خود را در قالب يك طرح پژوهشي ارائه كنند و مسلماً كميته‌هاي پژوهشي و شوراهاي تحقيقات و هيئت داوران همايش‌هاي پژوهشي نبايد انتظاري را كه از پژوهشگران حرفه‌اي و آكادميك دارند از پژوهشگران تازه‌كار اقدام‌پژوهي داشته باشند. (آتش دامن، 1386)

- بسياري از معلمان و دست اندركاران تعليم و تربيت از طرح‌ها و ايده‌هاي خوبي در رابطه با حل مشكلات دانش‌آموزان برخوردارند و مي‌توانند با علاقه و ذوق فراوان به تحقيقات وسيع و گسترده‌اي اقدام كنند و در اين راستا اقدامات مختلفي هم انجام داده‌اند و در كار خود هم موفق بوده‌اند، اما از اين هراس دارند كه گزارش‌هاي تحقيقي آنها مورد تأييد كميته‌هاي پژوهشي و شوراهاي تحقيقات قرار نگيرند و احياناً رد شوند.

از اين جهت گزارش‌هاي تحقيق خود را ارائه نمي‌دهند. در اين خصوص كارشناسان و رابطين و مسؤولين تحقيقات ادارات و مديريت‌ها هر از گاهي به واحد‌هاي آموزشي بروند و از نزديك با طرح‌ها و ايده‌هاي معلمان علاقه مند آشنا شوند و پژوهش‌هاي آنها را در هر سطحي مورد حمايت قرارداده و به آنها جهت‌دهي مناسب بدهند و در نظر داشته باشند كه «كوچك زيباست» و براي رسيدن به قله‌هاي مرتفع بايد ابتدا از تپه ماهورهاي كوچك عبور كرد.

- نشريات تخصصي پژوهشي كه در دسترس همه معلمان قرار گيرند بسيار كم است، آنچه هم هست كفايت نمي‌كند. هم اكنون به جز نشريات پژوهشي كه در تيراژي محدود در سطح بعضي از ادارات آموزش و پرورش منتشر مي‌شود، كمبود اين نشريات كاملاً محسوس است. مقالات برگزيده طرح معلم پژوهنده راهنمايان خوبي براي پژوهشگران نو پا جهت تهيه و ارائه هر چه بهتر فعاليت‌ها و پژوهش‌ها هستند كه بايد در نشريات پژوهشي چاپ شوند و در تيراژي وسيع در اختيار تك تك معلمان قرار گيرند.

- پژوهشگران اقدام پژوهي با دست خالي كار مي‌كنند و حق الزحمه پژوهشگران برگزيده و ديگر دست اندركاران امر پژوهش هم بسيار ناچيز است و صرفاً علاقه فراوان و دغدغه مشكلات دانش‌آموزان، آنها را به اين سمت و سو كشانده است كه مسؤولين امر بايد در اين خصوص توجه جدي مبذول دارند.

-كمبود منابع تحقيق يكي ديگر از مشكلات فرا روي معلمان است كه به شدت احساس مي‌شود. كتب و نشرياتي كه جهت ادبيات پژوهش احتياج است در دسترس همه نيست و استفاده از اينترنت هم براي همه معلمان مقدور نيست. از اين جهت بايد مراكز اطلاع رساني فرهنگيان به صورت وسيع گسترش يابند و نرم افزارهاي آموزشي و مجلات علمي پژوهشي و تأليفات و منابع اطلاعاتي در خصوص اقدام پژوهي تدارك ديده شده خود را به‌راحتي در اختيار همه معلمان پژوهنده قرار دهند و نيز آدرس سايت‌هاي پژوهشي را در اختيار كاربران پژوهشگر بگذارند تا آنها بتوانند به‌راحتي از آن سايت‌ها بازديد كنند.

- يكي ديگر از محدوديت‌ها و مشكلات، نداشتن امكانات رفاهي از قبيل وسايل تكثير و چاپ است كه انرژي و وقت زيادي از معلمان را به خود اختصاص مي‌دهد. اكثر پژوهشگراني كه در قالب اقدام پژوهي كار مي‌كنند مقاله‌هاي خود را نزد مراكز خدمات كامپيوتري غير معتبر تايپ مي‌كنند كه اغلب پر از غلط است و نيز قسمت‌هايي حذف مي‌شود كه تسلسل و مفهوم گزارش را به كلي عوض مي‌كند. در اين خصوص ادارات آموزش و پرورش بايد تسهيلاتي تدارك ببينند و در اختيار پژوهشگران علاقه مند قرار دهند تا آنها از اين جهت دغدغه نداشته باشند.

- به منظور تشويق و ترغيب و حمايت معلمان پژوهشگر و معرفي و ترويج آثار برتر آنها لازم است هر از گاهي همايش‌هاي اقدام پژوهي در مناطق و استان‌ها برگزار شود تا صاحبان مقالات برگزيده بتوانند آثار خود را در آن همايش ارائه دهند و مقاله‌هاي برتر را مورد تقدير قرار دهند، تا معلمان پژوهشگر اعتماد به نفس بيشتري پيدا كرده و بتوانند در اين مسير گام‌هاي محكم‌تري بردارند و ديگران هم از يافته‌هاي آنها بهره ببرند.

نتيجه‌گيري:

از آنچه گذشت، اين نتيجه حاصل مي‌شود كه آموزش و پرورش پژوهش ويژه خود را مي‌طلبد كه محور اساسي آن بايد تغيير و تحول در كلاس و جريان ياددهي و يادگيري باشد. يكي از محورهاي تحول در آموزش و پرورش كه باعث تحول اساسي در نظام تحقيق و توسعه مي‌شود طرح معلم پژوهنده «پژوهش در عمل» يا اقدام پژوهي است. اين برنامه توانسته است سال به سال بر تعداد علاقه‌مندان خود بيافزايد و انبوه زيادي از فرهنگيان را به سوي مطالعه و تحيقيق سوق دهد و بر اين گفته كه عنوان مي‌شد: «پژوهش فقط مختص به آدم‌هاي دانشگاهي و دانشمندان است و هر كس نمي‌تواند پژوهش كند» خط بطلان كشيد. پژوهش در عمل كه يكي از روش‌هاي تحقيق توصيفي است هر ساله بين شاغلان رسمي واحدهاي آموزشي اجرا مي‌شود و بر اين باور بنا شده است كه تا خود معلمان وارد ميدان پژوهش نشوند، نمي‌توانند فقط به اتكاي يافته‌هاي پژوهشي پژوهشگران دانشگاهي و مرسوم تحول چشم گيري در نظام آموزشي و پرورش به وجود آورند.

فهرست منابع و مآخذ:

1 - آتش دامن، غلامرضا (1386) مقاله اقدام پژوهي، روشي براي بهبود فعاليت‌ها روزنامه اطلاعات، شماره 24106

2 - آتش دامن، غلامرضا (1386) پژوهش در عمل و جايگاه آن در آموزش و پرورش نشريه بهار سبز، شماره 97

3 - آهنچيان، محمدرضا.... ] و ديگران ] اقدام پژوهي: راهبردي براي بهبود آموزش و تدريس، گردآورنده رضا ساكي، انتشارات پژوهشكده تعليم و تربيت، چاپ اول

4 - اسميت، فيليپ (1370) ذهنيت فلسفي در مديريت آموزشي، ترجمه دكتر محمد رضا بهرنگي، ناشر مترجم.

5 - سرمد، زهره... ] و ديگران ] (1378) روش‌هاي تحقيق در علوم رفتاري، انتشارات آگاه

6 - عبادي، غلامحسن (1382) خلاصه گزارش‌هاي اقدام پژوهي معلمان پژوهنده استان خوزستان

7 - فضلي‌خاني، منوچهر.... ] و ديگران ] (1385) راهنماي عملي پژوهش «روش تحقيق» تهران، انتشارات ابوعطا

8 - قاسمي پويا، اقبال (1383) راهنماي علمي پژوهش در عمل، انتشارات پژوهشكده تعليم و تربيت

9 - قاسمي پويا، اقبال (1382) راهنماي معلمان پژوهنده، تهران، نشر اشاره، چاپ سوم

10 - مك نيف... ] و ديگران ] (1382) اقدام پژوهشي (طراحي، اجرا، ارزشيابي) ترجمه محمدرضا آهنچيان، تهران، انتشارات رشد