همه چيز را همگان دانند
 
شهربانو مهاباديان

سيستم کنوني آموزش و پرورش در ايران عمدتاً مبتني بر محفوظات است و اين يکي از چند دليل ناخشنودي دانش آموزان از درس و مدرسه است. به عقيده روانشناسان پرورشي، مي توان شيوه تفکرگرا و توانايي هاي خلاق را به اشخاص آموخت. اعمال اين روش در کودکان و نوجوانان بسيار قوي تر است. در زير به چند روش که در پرورش خلاقيت دانش آموزان موثر است، اشاره مي کنم.

1- به گستردگي تجارب دانش آموزان ميدان بدهيم؛ «تخيل» يکي از پايه هاي تفکر خلاق است. تخيلات، کارهاي نو و بديع دانش آموزان بايد مورد تشويق قرار گيرد.

در واقع معلم بايد به طرح سوالاتي بپردازد که تفکر واگرا را در دانش آموزان تقويت کند. به طور مثال به جاي اين سوال که «جاذبه زمين چيست؟» يا «جاذبه را تعريف کنيد» بهتر است سوال شود «اگر جاذبه زمين وجود نداشت چه مشکلاتي براي انسان پيش مي آمد؟» سوال هايي که با «چرا» و «چگونه» آغاز مي شوند در تقويت تفکر واگرا موثر هستند.

2- دانش آموزان را در طرح سوال ها و ارائه راه حل ها آزاد بگذاريم؛ محيطي که دانش آموز از حرف زدن در آن بترسد، مورد تمسخر يا بي اعتنايي قرار گيرد، مسلماً جايگاه مناسبي براي ايجاد و رشد تفکر خلاق نيست. معلمان و مسوولان آموزشي بايد به پرسش ها و راه حل هاي ارائه شده از طرف دانش آموز احترام بگذارند و از اين طريق او را تشويق به مشارکت کنند. آزادي بيان در مدرسه و کلاس پايه اصلي رشد خلاقيت است. محيط هاي سرکوبگر، کنجکاوي و خلاقيت را در دانش آموزان از بين مي برند. يکي از نکات منفي معلم محوري اين باور است که؛ «معلم بايد پاسخ همه مسائل را بداند.» حال آنکه معلم به جاي عمل کردن به اين باور غلط، بايد به دانش آموز بياموزد که به تنهايي يا با همکاري دانش آموزان ديگر پاسخ پرسش ها را جست وجو کند و بدين وسيله «روحيه جست وجوگري» که يکي از ويژگي هاي خلاقيت است، تقويت شود. همچنين مي توان براي تشويق دانش آموزان به جست وجو و تحقيق، فرصت ها و امتيازاتي برايشان قائل شد.

3- تفاوت هاي فردي را در نظر بگيريم؛ دانش آموزان داراي توانايي هاي متفاوت در مسائل مختلف هستند. به همين دليل معلم نبايد يک روش تربيتي را براي همه در نظر بگيرد. به طور مثال دانش آموزي نياز به انجام تکليف ندارد، بنابراين اصرار در اين امر فقط او را خسته و دلزده مي کند، در مقابل دانش آموز ديگر از توانايي کلامي بالايي برخوردار است يا ديگري در حل مسائل رياضي تبحر خاص و بسزايي دارد.بدين ترتيب توجه به تفاوت ها و برنامه ريزي براساس آنها مي تواند به ايجاد و رشد توانايي دانش آموزان در سطوح مختلف کمک کرده و استعداد آنها را در زمينه مورد علاقه شان شکوفا سازد.

4- اجازه دهيم دانش آموزان الگوهاي رفتار خلاق را مشاهده کنند؛ مشاهده تاثير بسزايي در يادگيري دارد، بنابراين معلم بايد رفتارهاي خلاق و خلاقيت زا ارائه دهد. همچنين به نمايش گذاشتن فيلم هايي که شخصيت ها در آن به ايجاد رفتارهاي خلاق مي پردازند، در تشويق دانش آموزان به رفتارهاي خلاق موثر است.

5- روش «بارش» مغزي را به کار گيريم؛ اين روش ارائه پاسخ هاي واگرا و خلاق را در کودکان تقويت مي کند. به طور مثال معلم مساله يي را مطرح مي کند و از دانش آموزان خود مي خواهد هر راه حل و پاسخي به نظرشان مي رسد، ارائه دهند و از اينکه ممکن است راه حل شان «غلط» يا «عجيب» باشد، نهراسند. روش هاي ديگري نيز به همين منظور تدوين شده که مي توان از آنها استفاده کرد. «مهارت هاي پژوهشي» و «مطالعه آفريننده» دو روش ديگر هستند که در پرورش خلاقيت موثرند.