ترسي توانکاه از توهمي به نام خطر
ترجمه؛ فرانک باجلان

«فوبيا»، ترس نامعقول و شديد از يک موضوع يا يک موقعيت است. در واقع به رغم آنکه فرد مي داند ترسش نامعقول است ولي توانايي کنترل آن را ندارد و اگر در معرض آنچه که از آن «هراس» دارد، قرار بگيرد موجي از اضطراب، ترس شديد و حتي وحشتزدگي بر او مستولي مي شود و اين تجربه چنان برايش ناخوشايند است که سعي مي کند هميشه از آن مورد «هراس آور» دوري کند. در ميان اين اختلال اضطراب، «فوبياها» از همه شايع ترند. انجمن روانپزشکي امريکا گزارش کرده است که سالانه 8/7 درصد از بزرگسالان امريکايي از يکي از انواع «فوبيا» رنج مي برند و هراس هاي بيمارگونه، شايع ترين اختلال روانشناختي در ميان زنان و دومين اختلال شايع در ميان مردان سنين بالاي 25 سال است.

ترس يک واکنش انطباقي بشر هنگام مواجهه با خطر است. اين واکنش هدف محافظتي دارد. هنگام مواجهه با خطر، سيستم عصبي سمپاتيک با ترشح «آدرنالين» واکنش «مبارزه يا فرار» را فعال مي سازد. فراواني «آدرنالين» فرد را آماده مي کند تا در برابر تهديد فيزيکي مبارزه يا فرار کند، همچنين موجب افزايش ضربان قلب و جريان خون در عضلات بدن مي شود و در نتيجه فرد مي تواند در شرايط اضطراري بهتر عکس العمل نشان دهد. افزون بر اينکه ميزان قند خون نيز بالا مي رود و در نتيجه انرژي بدن فرد هم بيشتر مي شود. در چنين شرايطي، جسم و روح گوش به زنگ و آماده عمل است. پس در موقعيت هاي خطرناک، ترس، طبيعي و حتي مفيد است. اما فوبيا، ترس بيمارگونه يي است که به شدت مبالغه آميز و حتي توهمي است. از نظر تخصصي، فوبياها را مي توان به سه دسته کلي تقسيم کرد؛ 1- فوبياهاي خاص 2- جمع هراسي 3- هراس از مکان هاي باز.

فوبياهاي خاص

شامل ترس غيرمنطقي و نامعقول از يک موضوع يا موقعيت خاص است که اصولاً پنج نوع فوبياي خاص وجود دارد.

1- هراس از حيوانات؛ ترس شديدي که دليلش يک حيوان يا حشره باشد مانند ترس از مار، عنکبوت، ترس از جوندگان، ترس از سگ و...

2- هراس از عوامل طبيعي؛ ترسي که دليلش عاملي در طبيعت باشد همچون ترس از توفان، ترس از آب، ترس از تاريکي، ترس از بلندي.

3- هراس شديد از زخم، تزريق، خون.

4- هراس موقعيتي؛ ترس شديدي که با قرار گرفتن در يک موقعيت خاص ايجاد مي شود مانند هراس از مکان هاي بسته، هراس از آسانسور، پرواز، دندانپزشکي، تونل، پل ها و...

5- هراس هاي ديگر؛ شامل هراس هايي است که در چهار گروه فوق نباشند مانند ترس از مرگ، خفگي، بيماري و...

فوبياهاي خاص بسيار شايع هستند و معمولاً از دوران کودکي يا نوجواني آغاز مي شوند و حدوداً 50 درصد آنها هم ظرف مدت پنج سال خود به خود برطرف مي شوند.

جمع هراسي (اختلال اضطراب اجتماعي)

جمع هراسي، ترس توانکاه و فلج کننده از موقعيت هاي اجتماعي است. چنين افرادي به شدت کمرو هستند و در برابر ديگران دستپاچه شده و خجالت مي کشند. هراس از صحبت کردن در جمع شايع ترين نوع آن است.

هراس از مکان هاي باز

ترس بيمارگونه از مکان هاي عمومي و مکان هاي باز است که پيشرفت آن منجر به «حمله وحشتزدگي» مي شود. اين افراد از بودن در مکان هايي که فرار از آنجا مشکل است يا کمک نمي تواند فوراً به آنجا برسد، وحشت مي کنند. چنين افرادي از حضور در مکان هاي شلوغ و پرازدحام مثل مراکز خريد، سالن هاي تئاتر يا سينما اجتناب مي کنند. حتي ايستادن در صف نيز آنها را تحريک مي کند. همچنين احتمالاً از سوار شدن به اتومبيل، هواپيما، مترو و... دوري مي کنند که در موارد شديدتر فرد فقط در خانه احساس امنيت و آرامش مي کند.

علائم و نشانه هاي فوبيا

نشانه هاي جسمي فوبيا با نشانه هاي واکنش «مبارزه يا فرار» بدن در رويارويي با يک خطر واقعي، يکسان است. گستره اضطراب و ترس مي تواند از يک دلهره و ترس متوسط تا يک حمله تمام عيار «وحشتزدگي» متفاوت باشد. نشانه هاي شايع فوبيا بدين قرارند؛ 1- نفس تنگي يا احساس خفگي 2- تپش قلب 3- درد يا ناراحتي در ناحيه قفسه سينه 4- لرزش 5- عرق کردن 6- حالت تهوع و دل آشوبه 7- سرگيجه يا حتي غش 8- ترس از دست دادن کنترل و ديوانه شدن 9- کرخي و گزگز...

درمان

يکي از متداول ترين روش هاي درمان فوبياهاي خاص، رفتاردرماني شناختي است که يک شيوه حساسيت زدايي نظام مند است. در اين شيوه، فرد را با يک روش حساب شده و ايمن در معرض موضوع يا موقعيتي که هراس دارد، قرار مي دهند که متداول ترين آن شيوه تدريجي است يعني ابتدا در ذهن و با کمک قوه تخيل و سپس در واقعيت. مثلاً اگر فردي از عنکبوت هراس دارد از او مي خواهند تا ابتدا آن را در ذهن مجسم کند سپس عکس هايي از عنکبوت را ببيند و سرانجام در واقعيت به يک عنکبوت نگاه کند.که البته بايد به اندازه کافي بين مراحل فاصله باشد همچنين بايد توام با تکنيک هاي آرام بخش باشد و از سوي روان درمانگر حمايت و کنترل شود. با تکرار اين تجربه، فرد درمي يابد که اگر چه آن موقعيت ناخوشايند است، اما زيانبار نيست و با هر بار در معرض مورد هراس آور قرار گرفتن احساس کنترل بر آن ترس در فرد بيشتر مي شود و اين احساس کنترل کردن موقعيت و خود، مهم ترين دستاورد اين شيوه است. نوع ديگر حساسيت زدايي، شيوه سرمشق گيري و مشارکت است. در اين شيوه نيز درمانگر مانند يک الگو روش هاي صحيح و مناسب برخورد با موضوع ترس فرد را نشان مي دهد و بدين ترتيب فرد را ترغيب به انجام همان کارها مي کند.

دارو

در درمان فوبياهاي خاص به ندرت از دارو استفاده مي شود. اما اگر فرد براي رويارويي با موضوع يا موقعيت هراس آور، بسيار مضطرب باشد احتمالاً براي آرام سازي او و کمک به فرآيند درمان، دارو تجويز مي شود.

www.mental-health-amtters.com

منبع : اعتماد