هر اقدام غيرمسلحانه‌اي كه موجب كاهش آسيب‌پذيري نيروي انساني، ساختمان‌‌ها، تاسيسات، تجهيزات، اسناد و شريان‌هاي كشور در مقابل عمليات خصمانه و مخرب دشمن شود، پدافند غيرعامل خوانده مي‌شود.

به بيان ساده‌تر پدافند غيرعامل، مجموعه اقداماتي است كه انجام مي‌شود تا در صورت بروز جنگ، خسارات احتمالي به حداقل ميزان خود برسد.
هدف از اجراي طرح‌هاي پدافند غيرعامل كاستن از آسيب‌پذيري نيروي انساني و مستحدثات و تجهيزات حياتي و حساس و مهم كشور علي‌رغم حملات خصمانه و مخرب دشمن و استمرار فعاليت‌ها و خدمات زيربنايي و تامين نيازهاي حياتي و تداوم اداره كشور در شرايط بحراني ناشي از جنگ است.
به‌عنوان مثال، از پدافند غيرعامل مي‌توان براي استتار، اختفا و ايجاد سرپناه براي تاسيسات مهم و استراتژيك استفاده كرد.
در پدافند عامل مثل سيستم‌هاي ضدهوايي و هواپيماهاي رهگير، فقط نيروهاي مسلح مسووليت دارند، در حالي كه در پدافند غيرعامل تمام نهادها، نيروها، سازمان‌ها، صنايع و حتي مردم عادي مي‌توانند نقش موثري بر عهده گيرند.
با توجه به حجم تهديداتي كه ايران در عرصه بين‌الملل با آن مواجه است، در زمينه پدافند غيرعامل هنوز در ابتداي راه هستيم و باور هر چه بيشتر مديران و كارشناسان به اين مقوله مهم مي‌تواند ضريب ايمني كشور را در برابر تهاجم‌هاي احتمالي بيگانگان افزايش دهد.
با توجه به وجود تهديدات بالقوه و خطراتي كه امنيت ملي، استقلال و تماميت ارضي كشور را نشانه گرفته، بحث پدافند غيرعامل در طول سال‌هاي اخير از سوي مقامات عالي رتبه كشوري و لشكري، مورد توجه فراوان قرار گرفته است، به‌طوري كه با توجه به مصوبه مقام معظم رهبري (كه تمامي وزارتخانه‌ها و سازمان‌ها را موظف مي‌نمايد كه در اعتبارات عمراني پروژه‌هاي حساس و مهم، اعتبار مورد نياز پدافند غيرعامل را نيز منظور نمايند) و همچنين براساس بند ١١ ماده ١٢١ قانون برنامه چهارم توسعه و آيين‌نامه اجرايي اين بند در سال‌هاي اخير اعتبارات ويژه‌اي براي اجراي پدافند غيرعامل در لايحه بودجه گنجانده شده است، كه در اينجا به‌طور خاص به بند مربوط به پدافند غيرعامل در قانون بودجه ١٣٨٦ اشاره مي‌شود:
تبصره «٢٠» بند «ر»، بخش ششم از قانون بودجه سال ٨٦
 ر- در اجرا طرح‌هاي پدافند غيرعامل و انسداد مرزها با اولويت مرز شرقي اجازه ‏داده مي‌شود حداكثر مبلغ دو هزار و هشتصد و هفتاد و چهار ميليارد (٢.٨٧٤.٠٠٠.٠٠٠.٠٠٠) ‏ريال اعتبار رديف ٥٠٣٩١٨ قسمت چهارم و ٢٠٢٠١٠٢٤ پيوست شماره يك اين قانون ‏براساس پيشنهاد دستگاه‌هاي اجرايي و تصويب كميته دائمي پدافند غيرعامل كل كشور ‏درخصوص اعتبار رديف ٥٠٣٩١٨ پدافند غيرعامل در اختيار دستگاه‌هاي اجرايي ذيربط ‏قرار گيرد تا براساس شرح عمليات موافقتنامه مبادله شده با سازمان مديريت و برنامه‌ريزي ‏كشور به مصرف برسد. اين اعتبارات از شمول قانون محاسبات عمومي و ساير مقررات ‏كشور مستثني است.‏
تبصره «١٧» بند «د»، بخش ششم از قانون بودجه ٨٦
د- در اجراي طرح‌هاي پدافند غيرعامل موضوع آيين‌نامه اجرايي بند «١١» ماده «١٢١» ‏قانون برنامه چهارم توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي جمهوري اسلامي ايران اجازه ‏داده مي‌شود حداكثر مبلغ چهارصد و چهل ميليارد (٤٤٠.٠٠٠.٠٠٠.٠٠٠) ريال اعتبار ‏رديف ٥٠٣٩١٨ قسمت چهارم اين قانون، براساس پيشنهاد دستگاه‌هاي اجرايي و تصويب ‏كميته دائمي پدافند غيرعامل كل كشور در اختيار دستگاه‌هاي اجرايي ذيربط قرار گيرد ‏تا براساس شرح عمليات موافقتنامه مبادله شده با سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور ‏به مصرف برسد.‏
برخي از روش‌هاي پدافند غيرعامل روش‌هايي مأنوس و شناخته شده هستند نظير اختفا. ولي بعضي ديگر نيازمند خلاقيت و ابتكار بوده و با توجه به ويژگي‌هاي محيطي و تهديد‌هاي بالقوه بايد طراحي شوند. در اينجا به يك نمونه از اين روش‌هاي نامتعارف به اختصار اشاره مي‌شود.
دستگاه‌هاي ميكروفيلم
دستگاه‌هاي ميكروفيلم مي‌توانند به‌عنوان يك ابزار مهم در طرح‌هاي پدافند غيرعامل پيشنهاد شوند. ميكروفيلم در مقايسه با ساير روش‌هاي ضبط و نگهداري اطلاعات (مكتوب يا ديجيتالي) آسيب‌پذيري كمتري در مقابل حملات نظامي احتمالي داشته و پس از تهاجم نظامي راحت‌تر قابل بازيابي است.
در ادامه به تشريح اين موضوع خواهيم پرداخت:
هنگام وقوع سوانح غيرطبيعي نظير جنگ، نگهداري از اطلاعات يكي از اركان اصلي مديريت بحران و پيروزي به شمار مي‌رود. اين اطلاعات مي‌تواند شامل اطلاعات فرماندهي، پرسنلي، مواضع نيروهاي داخلي، لجستيك و... باشد و حتي اطلاعات صنعتي را نيز شامل شود.
اين مورد اخير در مورد ايران اهميت فوق‌العاده‌اي دارد. توضيح آنكه در سال‌هاي اخير با تلاش و همت متخصصان و كارشناسان صنايع دفاعي، دستاوردهاي قابل‌توجهي در زمينه تكنولوژي دفاعي حاصل شده است. به همين دليل مدارك و مستندات مربوط به اين تسليحات دفاعي از اهميت والايي برخوردارند، چرا كه در صورت بروز هر نوع تهاجم، اولا ايران مشمول تحريم بوده و به ناچار لازم است خود نيازمندي‌هاي دفاعي خود را برطرف كند. ثانيا دشمن با وقوف به اين مساله انهدام صنايع دفاعي را در صدر ليست اهداف مورد تهاجم خود قرار خواهد داد. بنابراين بايد به گونه‌اي از اطلاعات محافظت كرد كه حتي در صورت از دست دادن نيروي انساني متخصص و نيز تاسيسات و تجهيزات، بتوان آنها را مجددا بنا نهاد و اقدام به توليد تجهيزات دفاعي لازم كرد.
سنتي بر آن است كه بايد براي حفاظت از اطلاعات، بانك‌هاي اطلاعاتي را پشت ديوارهاي سخت بتني با حفاظت‌هاي شديد نگهداري كرد. در حالي كه امروزه روش‌هاي حفاظت اطلاعات به‌طور عمده دچار تغييرات ماهيتي شده است و همگام با تغيير روش‌هاي تهاجم، روش‌هاي حفاظت نيز تغيير يافته‌اند.
يكي از روش‌هاي نوين تهاجم به اطلاعات استفاده از بمب‌هاي الكترومغناطيس است كه در نبردهاي يوگسلاوي و نيز عراق به دفعات مورد استفاده قرار گرفت.نور شديدي ساطع مي‌شود، در يك لحظه همه چيز در خاموشي فرو مي‌رود. بوي سوختن وسايل الكتريكي در فضا مي‌پيچد. پوشش سيم‌ها سوخته و خطوط نازك تلفن قطع مي‌شوند و مهم‌تر از همه، درون هيچ‌كدام از رايانه‌ها، حتي يك بيت اطلاعات باقي نمانده، در حالي كه هيچ‌كس كوچك‌ترين آسيبي نديده است. اين به معناي از بين رفتن تمام اطلاعات فرماندهي، نقشه‌ها و اطلاعات فني و... است كه به صورت ديجيتالي نگهداري مي‌شده است. دستگاه‌هاي ميكروفيلم قادرند حجم عظيمي از اطلاعات را به دور از چنين تهديد‌هايي در خود جاي داده و در مواقع ضروري براي بازخواني و بازيابي در اختيار مسوولان امر قرار دهند.
سخن آخر
با توجه به وجود زمينه تهديدات بالقوه و خطراتي كه امنيت ملي، استقلال و تماميت ارضي كشور را نشانه گرفته ضرورت عقلي دفاع كاملا مشهود است. آمار و سوابق جنگ‌هاي گذشته نشان مي‌دهد پدافند عامل در حال حاضر به تنهايي قادر به مقابله با سلاح‌هاي مدرن و مخرب آفندي براي جلوگيري از اثرات ويرانگر آنها بر مراكز حياتي و حساس و نيروي انساني نيستند، لذا به كارگيري اصول و معيارهاي پدافند غيرعامل مي‌تواند به تكميل زنجيره دفاعي كمكي موثر و قابل توجه كند كه اين امر به‌طور شايسته‌اي از جانب مقام معظم رهبري نيز مورد تاكير قرار گرفته است. بجا است اين موضوع به ويژه از سوي وزارتخانه‌ها و سازمان‌هاي عمراني مورد اهتمام جدي‌تري قرار گيرد.
نویسنده: سید احسان صدر
منبع: وبلاگ هوانورد